ସେବାରୁ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ; ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା: ତପନ ଚାନ୍ଦ

ଭୁବନେଶ୍ୱର, ୨୪/୦୯: ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲେ ସେବା, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରିବଙ୍କ ପ୍ରତି ସହଯୋଗ ଓ ସମର୍ଥନର ଏକ ମହାନ ଭାବନା ମନକୁ ଆସିଥାଏ। ସେ ଆଧୁନିକ ଭାରତର ଜଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଚିନ୍ତକ, ରାଜନୈତିକ ଦାର୍ଶନିକ, ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ, ଲେଖକ, ସମ୍ପାଦକ, ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ଐତିହାସିକ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ସେ ଏକ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରତିଭାର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରାଷ୍ଟ୍ରସେବା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା ଯେ ବିକାଶର ସୁଫଳ ସମାଜର ଶେଷ ଧାଡ଼ିରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତାଙ୍କର ‘ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ’ ଦର୍ଶନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଧାଡ଼ିର ଶେଷରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଉତ୍ଥାନ—ଏକ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମନ୍ୱିତ ସମାଜର ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାଶ ଥିଲା। ଜନ୍ମଜୟନ୍ତୀ ଅବସରରେ ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଜୀବନ, ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସମାଜ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏଭଳି ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ତପନ ଚାନ୍ଦ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ: ସଂଘର୍ଷମୟ ଶୈଶବ

ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟ ୨୫ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୧୬ ମସିହାରେ ମଥୁରାଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୬ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରଭାନ ଗ୍ରାମରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୀନଦୟାଳ ଧାମ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କ ଶୈଶବ ଗଭୀର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖ ଓ ସଂଘର୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ମାତ୍ର ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଉଭୟ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ। ଏତେ ପ୍ରତିକୂଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସମାଜର ସେବା ପ୍ରତି ନିଜର ସମର୍ପଣ ଅବ୍ୟାହତ ରଖିଥିଲେ।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରସେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

୧୯୩୭ ମସିହାରେ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟ **ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଂଘ (RSS)**ରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ। କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ସେ RSSର ଜଣେ ପ୍ରଚାରକ ହୋଇଥିଲେ। ସେ RSSର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଡ. କେଶବ ବଳିରାମ ହେଡଗେୱାରଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜକୁ ସଂଗଠନର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପାଇଁ ସମର୍ପିତ କରିଥିଲେ। ସାର୍ବଜନୀନ ଜୀବନ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସମର୍ପଣ ଏଥିରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ ଯେ ସେ ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନିକ ସେବାରେ ଯୋଗଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ଲୋକସେବା ଓ ସଂଗଠନ ପାଇଁ ଦେବାକୁ ଚୟନ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘର ନିର୍ମାଣରେ ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥପତି ଭାବେ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟିରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସମର୍ପଣକୁ ଡ. ଶ୍ୟାମା ପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କ ଏହି ମତାମତରୁ ବୁଝିହୁଏ—“ଯଦି ମୁଁ ଆଉ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନିଜଣ ଦୀନଦୟାଳଙ୍କୁ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଭାରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ର ବଦଳାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି।”— ଏଲ୍. କେ. ଆଡଭାଣୀ, My Country My Life (୨୦୦୮)

ଏକ ଭାରତୀୟ ବିକଳ୍ପର ସନ୍ଧାନ

ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଓ ସାମ୍ୟବାଦକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟ ନିଜର ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ କିମ୍ବା ସାମ୍ୟବାଦ—କୌଣସିଟି ମଧ୍ୟ ଭାରତର ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଏହାର ସଭ୍ୟତାଗତ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ନାହିଁ। ସେଥିପାଇଁ ସେ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଶାସନ, ରାଜନୀତି ଓ ସାମାଜିକ ବିକାଶର ଏକ ବିକଳ୍ପ ମଡେଲ୍ ଖୋଜିଥିଲେ—ଯାହାକୁ ସେ ‘ଏକାତ୍ମ ମାନବବାଦ (Integral Humanism)’ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦର୍ଶନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିଲା ମଣିଷ ଏବଂ ଏହି ଧାରଣା ଯେ ବିକାଶକୁ କେବଳ ଭୌତିକ କିମ୍ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ମତରେ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମୌଳିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ଏହା ଜୀବନକୁ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ସମଗ୍ରତା ଭାବେ ଦେଖେ। ଭାରତ ବିଭିନ୍ନତା ଓ ବହୁଳତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ସହିତ ସେଥିରେ ନିହିତ ଏକତାକୁ ନିରନ୍ତର ଖୋଜିଥାଏ। ସେ ଏହାକୁ ଏକ ବୀଜର ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଇଥିଲେ। ମୂଳ, କାଣ୍ଡ, ପତ୍ର, ଶାଖା, ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଆକାର, ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଓ ଏକତାକୁ ସେହି ଏକ ବୀଜ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଇପାରେ।

ମାନବ ଜୀବନର ଚାରିଟି ଆୟାମ

ଏକାତ୍ମ ମାନବବାଦ ମଣିଷକୁ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ସମଗ୍ରତା ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତନ ମଣିଷର ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ଚାରିଟି ଆୟାମକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ—ଶରୀର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଭୌତିକ ସମୃଦ୍ଧି ନୁହେଁ, ବରଂ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମଗ୍ର ବିକାଶ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ମାନବ ଜୀବନର ଏପରି ଆୟାମ, ଯାହାର ସନ୍ତୁଳିତ ପୂରଣ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଏକ ସମନ୍ୱିତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଗଠନ କରେ। ଏହି ସମଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ସେହି ମଡେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ପୃଥକ କରେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ଉତ୍ପାଦନ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭୌତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପରେ ଏକାନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଏକାତ୍ମ ମାନବବାଦରୁ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ

ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ବିକାଶର ଅନ୍ତିମ ପରୀକ୍ଷା ଥିଲା ସମାଜର ଶେଷ ଧାଡ଼ିରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ଥିତି। ତାଙ୍କର ‘ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ’ ଦର୍ଶନ ସମାଜର ଧାଡ଼ିରେ ସର୍ବଶେଷରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ବିକାଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିଲା ଏବଂ ସେହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବିକାଶର ଧାଡ଼ିର ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନକୁ ଆଣିବାର ଚିନ୍ତା କରିଥିଲା। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ବିକାଶ ସେତେବେଳେ ହିଁ ସାର୍ଥକ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ, ଯେଉଁମାନେ ସୁଯୋଗ ଓ ପ୍ରଗତିଠାରୁ ଦୂରରେ ଅଛନ୍ତି। ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ କେବଳ ଏକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଧାରଣା ନୁହେଁ। ଏହା ସାମାଜିକ ବିକାଶକୁ ମାନବୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସମାବେଶୀକରଣ ଏବଂ ସମାଜର ଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ—ଯାହାଦ୍ୱାରା କେହି ମଧ୍ୟ ବିକାଶର ଯାତ୍ରାରେ ପଛରେ ରହି ନଯାଆନ୍ତି।

ସେବା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ ଜୀବନ

ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଜୀବନଯାତ୍ରାକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷରୁ ରାଷ୍ଟ୍ରସେବା, ସଂଗଠନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତନ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତନରୁ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟର ଦର୍ଶନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଯାତ୍ରା ଭାବେ ବୁଝିହେବ।ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବିକାଶର କେନ୍ଦ୍ରରେ ମଣିଷକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା, ଜୀବନକୁ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ସମଗ୍ରତା ଭାବେ ଦେଖିଥିଲା, ଜାତୀୟ ପରିଚୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆତ୍ମଚେତନା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ଏପରି ଏକ ବିକାଶ ମଡେଲ୍‌ର ସନ୍ଧାନ କରିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭୁଲି ଯିବାର ପ୍ରଶ୍ନ ନଥାଏ।

୧୧ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୬୮ରେ ମୁଗଲସରାଇ ରେଳ ଷ୍ଟେସନରେ ରହସ୍ୟମୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅନ୍ତ ଘଟିଥିଲା। ପରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ଏହି ଷ୍ଟେସନର ନାମ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟ ଜଙ୍କସନ ରଖାଯାଇଥିଲା।

ସେବାରୁ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ

ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଜୀବନର ଚିରନ୍ତନ ବାର୍ତ୍ତାକୁ “ସେବାରୁ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ” ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇପାରେ। ତାଙ୍କର ଏକାତ୍ମ ମାନବବାଦ ଦର୍ଶନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କେନ୍ଦ୍ରରେ ସ୍ଥାନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲା; ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ବୁଝାମଣା ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟ ଧାରଣା ବିକାଶର କେନ୍ଦ୍ରରେ ସମାଜର ଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପଣ୍ଡିତ ଦୀନଦୟାଳ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ସେବା, ସ୍ୱରାଜ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଆତ୍ମଚେତନା, ଏକାତ୍ମ ମାନବବାଦ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟୋଦୟକୁ ଏକ ସୁସଙ୍ଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରେ ସମନ୍ୱିତ କରିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଓ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପ୍ରୟାସର ଏକ ପ୍ରତୀକ।