ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତିର ଆରମ୍ଭକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜାନୁଆରୀ ୧୪ ତାରିଖରେ (କେତେକ ବର୍ଷରେ ୧୫ ତାରିଖରେ) ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧନୁ ରାଶିରୁ ମକର ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରବାଦରେ କୁହାଯାଏ – “ମକରଠାରୁ ଦିନ ବକର ହୁଏ” – ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଦିନଠାରୁ ଦିନର ବଢ଼େ ଓ ଶୀତ କମିବାକୁ ଲାଗେ।
ଏହା ଏକ କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ପର୍ବ – ନୂଆ ଧାନ, ଆଖୁ ଆଦି ଫସଲ ଅମଳର ସମୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ହେବାରୁ ଏହା ଶୁଭ ମନେ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ। ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଏହି ଦିନ ଦେବୀ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଶଙ୍କରାସୁରକୁ ବଧ କରିଥିଲେ।
ଓଡ଼ିଶାରେ କିପରି ପାଳନ କରାଯାଏ?
ମକର ଚାଉଳ – ନୂଆ ଅରୁଆ ଚାଉଳ (ଅପକ୍ୱ), ନୂଆ ଗୁଡ଼, ନଡ଼ିଆ, ପାଚିଲା କଦଳୀ, ଛେନା, ଘିଅ, କ୍ଷୀର, କାଜୁ, କିସ୍ମିସ୍ ଆଦି ମିଶାଇ ଏକ ସୁମିଷ୍ଟ ଭୋଗ ତିଆରି କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ଘର ଦେବତା, ଇଷ୍ଟଦେବୀ ଓ ଶିବ-ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭୋଗ ଲଗାଇ ପରିବାର ସମସ୍ତେ ମିଶି ଖାଆନ୍ତି।
ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା – ସକାଳୁ ନଦୀ, ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସ୍ନାନ (ବୁଡ଼ ପକାଇବା) କରାଯାଏ। ବୈତରଣୀ ନଦୀ, କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ବିଶେଷ ପୂଜା ହୁଏ।
ମକର ମେଳା – ଧବଳେଶ୍ୱର (କଟକ), ହଟକେଶ୍ୱର (ଅଟ୍ରି, ଖୋର୍ଦ୍ଧା), ମକରମୁନି ମନ୍ଦିର (ବାଲେଶ୍ୱର) ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ବଡ଼ ମେଳା ଓ ଜାତ୍ରା ହୁଏ। ଆଦିବାସୀ ଅଞ୍ଚଳରେ (ମୟୂରଭଞ୍ଜ, କେନ୍ଦୁଝର) ଟୁସୁ ପରବ ରୂପେ ଗୀତ-ନାଚ ସହ ପାଳନ ହୁଏ।
ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୁଡ଼ି ଉଡାଯାଏ।