‘ବିଶ୍ୱର ତୈଳ ଧମନୀ’ ହର୍ମୁଜ୍ ପ୍ରଣାଳୀ

ଇରାନ-ଆମେରିକା ଓ ଇସ୍ରାଏଲ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ପରେ ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ନେଇ ବେଶ୍ ଚର୍ଚ୍ଚା ଲାଗି ରହିଛି। ଏହାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଇରାନ ବନ୍ଦ‌ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିଛି। ତେବେ ପୂରା‌ ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଏହି ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ? କ’ଣ ରହିଛି ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା?

ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ (Strait of Hormuz) ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ରଣନୈତିକ ଜଳପଥ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହା ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପଥ ଯାହା ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗର (Persian Gulf) କୁ ଓମାନ ଉପସାଗର (Gulf of Oman) ଓ ଆରବ ସାଗର ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ। ଏହା ବିନା ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରରୁ ବାହାରକୁ କୌଣସି ସିଧା ସମୁଦ୍ର ପଥ ନାହିଁ।

ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରର ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପଥ, ଯେଉଁଠାରୁ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ ଏକ ପଞ୍ଚମାଂଶ ତେଲ ପରିବହନ କରାଯାଏ। ସାଉଦି ଆରବ, କୁୱେତ, ଇରାକ, କତାର, ବାହାରିନ, ୟୁଏଇ ଏବଂ ଇରାନରୁ ତେଲ ଏବଂ ଗ୍ୟାସ ବହନ କରୁଥିବା ଜାହାଜ ଏହି ହର୍ମୁଜ ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ଅଧିକାଂଶ ଏସିଆକୁ ଯେପରିକି ଚାଇନା, ଭାରତ, ଦକ୍ଷିଣ କୋରିଆ ଓ ଜାପାନକୁ ଯାଏ।

ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାୟ ୨୦-୨୫% ସମୁଦ୍ର ମାର୍ଗରେ ପରିବହନ ହେଉଥିବା ଅଶୋଧିତ ତୈଳ (crude oil) ଏହି ପଥ ଦେଇ ଯାଏ। ପ୍ରାୟ ୨୦% ତରଳ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ (LNG) ମଧ୍ୟ ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଯାଏ (ବିଶେଷକରି କତାରରୁ)। ପ୍ରତିଦିନ ୧୩-୨୦ ନିୟୁତ ବ୍ୟାରେଲ ତୈଳ ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଦେଇ ପାସ୍ ହୋଇଥାଏ।

ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ ଏହାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତମ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାୟ ୩୩ କିଲୋମିଟର ଚଉଡା ଏବଂ ପାରସ୍ୟ ଉପସାଗରକୁ ଓମାନ ଉପସାଗର ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ। ଏହାର ଗଭୀରତା ୬୦ରୁ ୧୦୦ ମିଟର। ଇରାନ ଏବଂ ଓମାନ ଏହାର ଜଳପଥକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରୁ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକର ଯିବାର ଅଧିକାର ଅଛି। ଦୁବାଇ ଭଳି ସ୍ଥାନ ଏହାର ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଯଦି ଏଠାରେ ଯାତାୟାତ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତେବେ ତେଲ ମୂଲ୍ୟ ଆକାଶଛୁଆଁ ହୋଇପାରେ। ପୂର୍ବରୁ, ଫେବୃଆରୀରେ ଇରାନ ସାମରିକ ଅଭ୍ୟାସ ସମୟରେ କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ଯାତାୟାତକୁ ଅବରୋଧ କରିଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ତେଲ ମୂଲ୍ୟ ୬ ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଇରାନ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ରାସ୍ତାକୁ ଅନେକ ଥର ବନ୍ଦ କରିବାକୁ ଧମକ ଦେଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ୧୯୮୦ ଦଶକର ଟ୍ୟାଙ୍କର୍ ଯୁଦ୍ଧ ପରଠାରୁ ଏହାକୁ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ କରିନାହିଁ। ସେତେବେଳେ କେବଳ ଇରାନ ଏବଂ ଇରାକ ଜାହାଜ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମାଇନ୍ ବିଛାଇଥିଲେ।

ଯଦି ଏହି ପଥ ଦୀର୍ଘଦିନ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ତେବେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ତୈଳ ମୂଲ୍ୟ ଆକାଶଛୁଆଁ ହୋଇଯିବ, ଶକ୍ତି ସଙ୍କଟ ଦେଖାଦେବ ଓ ଅନେକ ଦେଶରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିବ।

ବର୍ତ୍ତମାନର ସଙ୍କଟ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା?

ଆମେରିକା ଏବଂ ଇସ୍ରାଏଲର ଆକ୍ରମଣରେ ଆୟାତୋଲ୍ଲା ଅଲି ଖାମେନେଇଙ୍କ ହତ୍ୟା ପରେ, ଇରାନ ଆମେରିକାର ସାମରିକ ଘାଟି ଥିବା ଦେଶ କତାର, କୁୱେତ ଏବଂ ବାହାରିନ ଉପରେ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ମାଡ଼ କରି ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲା। ଇରାନ ମଧ୍ୟ ୟୁଏଇ, ସାଉଦି ଆରବ ଏବଂ ଓମାନ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା।

ଇରାନର ରିଭୋଲ୍ୟୁସନାରୀ ଗାର୍ଡ୍ସ (IRGC) ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଣାଳୀ ବନ୍ଦ ହୋଇଛି ଏବଂ ଯିଏ ଜାହାଜ ନେଇ ଯିବ ତାକୁ ଜଳାଇ ଦିଆଯିବ। ଅନେକ ଟ୍ୟାଙ୍କର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ହୋଇଛି, କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଓ ଡ୍ରୋନ୍ ମାଡ଼ ହୋଇଛି। ଅଧିକାଂଶ ଜାହାଜ କମ୍ପାନୀ ଏବଂ ବୀମା କମ୍ପାନୀ ଏହି ପଥ ଦେଇ ଯାତାୟାତ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଫଳରେ ତୈଳ ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ିଛି (କେତେକ ରିପୋର୍ଟରେ ୯%ରୁ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି) ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିଛି।

ଭାରତ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ। ଭାରତର ପ୍ରାୟ ୫୦% ଆମଦାନୀ ତୈଳ ଏହି ପଥ ଦେଇ ଆସେ, ତେଣୁ ମହଙ୍ଗା ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।

ଏହି ପ୍ରଣାଳୀ କେବଳ ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱ ଶକ୍ତି ରାଜନୀତିର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଚାବି। ଇରାନ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ରଣନୈତିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଦ୍ଧ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଖୋଲା ରହିବା ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ବଡ଼ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ ହୋଇଛି।